Rzemiosło na przestrzeni wieków, cz. 1/2

Miejsca prezentowane w ramach projektu Dobre Cechy, ponad dwie dekady temu stanęły przed wyzwaniem, któremu – jak się wydaje – najtrudniej będzie sprostać. Prawne uwarunkowania prowadzenia działalności rzemieślniczej w duchu gospodarki wolnorynkowej doprowadziły do dewaluacji rynku usług i małej produkcji. Dzieje Krakowa były zawsze ściśle związane z rzemiosłem, dlatego warto poświęcić chwilę na nakreślenie genezy tej branży oraz prezentację stanu obecnego.

RZEMIOSŁO W KRAKOWIE – HISTORIA, STRUKTURY, STAN OBECNY

Rzemiosło jest nieodłącznym elementem tworzenia się społeczności. W czasach wczesnopiastowskich procesowi tworzenia się osad towarzyszyło powstawanie grup osób specjalizujących się w wytwarzaniu najniezbędniejszych narzędzi. Jako pierwsze rozwinęło się kowalstwo i hutnictwo, kolejne zawody to: bednarstwo, garncarstwo, piekarnictwo, piwowarstwo, szewstwo i inne. Między X a XII wiekiem nastąpiło oddzielenie rzemiosła od pracy na roli i przeniesienie tych zawodów do miast. Kraków, jako ośrodek władzy i ważne miasto na szlakach handlowych, był od początków swego istnienia jako grodu znaczącym „wytwórcą” usług i wyrobów rzemieślniczych. Złote czasy nastały po roku 1257, kiedy to miastu nadano nowe prawo lokacyjne na prawie niemieckim. Przyczyniało się to do rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej, czego efektem był napływ rzemieślników i kupców z całej Europy. Od początku rzemieślnicy stanowili w miastach wspólnotę zwartą, solidarną, dbającą o interesy swojej grupy zawodowej. Nie dziwi więc, że jeszcze w XIII wieku zaczęły powstawać organizacje skupiające właścicieli warsztatów, które nazwano cechami. Władysław Chotkowski, autor niewielkiej książki z 1891 roku, która stanowi dziś nieocenione źródło wiedzy o historii rzemiosła w jego pierwszych wiekach, zaznacza: Cechów krakowskich nie można jednak traktować, jako rzeczy lokalnej, jedno w porównaniu z cechami miast niemieckich, bo ztamtąd one przyszły, ztamtąd miały ustawy i w ciągłej z Niemcami zostawały styczności.

Cechy rzemieślnicze jako instancje organizujące rynek

Słowo „cech” wywodzi się od niemieckiego „zeichen” i oznacza znak – korespondowało to z wypracowanymi przez poszczególne zawody symbolami ich pracy. Piekarze, masarze, nożownicy, garbarze, rękawicznicy, kowale, białoskórnicy – to tylko wybrane z rosnącej z roku na rok liczby bractw rzemieślniczych, których początkiem 1427 roku było około 28, by wkrótce – na początku XVI wieku – wzrosnąć do liczby 60. Z biegiem lat cechy narzuciły standardy, których należało przestrzegać, by być zrzeszonym. Kluczową kwestię stanowiła tu jakość wykonywanej pracy, która świadczyła o cechu, ale też ogólniej o rzemiośle. Powstające równolegle zakłady tzw. partaczy (działających poza strukturami cechowymi) nie mogły stanowić konkurencji, stąd częste kontrole w zakładach. Korporacja decydowała nie tylko o tym, czy dany zakład może być członkiem cechu. Regulowała wielkość produkcji, dostosowując ją do możliwości zakładu, co w efekcie miało utrzymać równowagę na rynku i nie dopuścić do obniżania cen przez większe warsztaty. Z drugiej strony, zrzeszeni w organizacjach rzemieślniczych wytwórcy mogli liczyć na liczne przywileje ze strony miasta – ekonomiczne, gospodarcze, społeczne, ale też towarzyskie. Do końca wieku XV ukształtował się model organizacji wewnętrznej cechu i poszczególnych warsztatów, który obowiązywał w podobnej formie jeszcze w wieku XIX. Zaczem każdy majster musiał należeć do cechu, bo inaczej rzemiosła nie wolno mu było wykonywać, ani uczniów wyzwalać, bo takiego ucznia nigdzieby do roboty nie przyjęto –pisze Chotkowski – Chcąc zaś należeć do cechu, musiał postarać się najpierw o prawo obywatelstwa, co dziś się nazywa przynależność do gminy, musiał się wykazać świadectwami, gdzie się uczył i wędrował, a następnie zrobić sztukę.  Właścicielem zakładu mógł być wyłącznie mistrz. Mógł on zatrudniać czeladników i szkolić uczniów oraz zajmować stanowisko w strukturach cechowych. Obowiązywał ścisły związek z kościołami parafialnymi lub zakonnymi, surowo przestrzegano nakazu uczestnictwa w mszy cechowej, uroczyście celebrowano święto Bożego Ciała i patronów cechów. Znane są również przekazy o wsparciu, na jakie mogli liczyć chorzy członkowie cechów i ich rodziny, które to, w przypadku śmierci mistrza czy czeladnika – nie pozostawały bez opieki i finansowej pomocy.

Duch chrześcijańskiej jedności elementem spajającym środowisko

Chotkowski podkreśla wielokrotnie,  że powodzenie instytucji cechowych nie miałoby miejsca, gdyby nie symboliczne spoiwo, jakim była wówczas wiara chrześcijańska i wynikające z tego podejście do pracy: Żadne jednak ustawy, ani przepisy, choćby najsurowsze, nie zdołają utrzymać w karbach społeczeństwa, jeśli go nie łączy duch chrześcijańskiej jedności. A to właśnie stanowiło w średnich wiekach siłę i spójnię rzemiosł i cechów; z jego ustaniem i one rozchwiać się musiały. Cechy też były w XV wieku raczej bractwami, niż stowarzyszeniami wedle teraźniejszych pojęć i dlatego nazywano je też u nas confraternitas, a pracę uważano za wykonywanie przykazania Bożego, obok modlitwy. I dalej: Pobożność i sumienne wykonywanie obowiązków religijnych, wzorowe życie domowe, pracowitość w miarę, a nie nad miarę, oszczędność połączona z dostatnim pożywieniem, wspólne zabawy w zamkniętym kole towarzyszów równego stanu, jakie były nawet przepisane ustawami: oto co się składało na charakterystykę rzemieślnika w XV wieku.38 Zdaniem autora to właśnie upadek chrześcijańskiego pobożności i sumienia przyczynił się w znacznym stopniu do upadku rzemiosła w następnych wiekach. Wówczas to: duch samolubnej zazdrości odjął im cechę bractw, uczynił związkami i klikami, które zapominając o pożytkach całego społeczeństwa, swoją tylko korzyść i zysk na oku miały. W ten sposób rzemieślnik utracił swoją pozycję i poważanie w społeczeństwie.
Ilustracja po prawej: Wotum cechu czerwonych garbarzy, w. XVIII (źródło: http://mhk.pl/zbiory/zabytki_cechowe)

W takiej kondycji weszło rzemiosło w wiek XVIII. Gwałtowny rozwój przemysłu doprowadził ostatecznie do znacznego kryzysu w rękodziele, a sytuacja polityczna kolejnego stulecia również nie sprzyjała próbom dostosowania się do nowych warunków gospodarczych. Cechy straciły swoje znaczenie, gdy stały się stowarzyszeniami wyłącznie zawodowymi. Inicjatywy powołania naczelnych organizacji rzemiosła były niestety blokowane przez władze zaborowe.

Burzliwy wiek XX

Chęć zrzeszenia się była jednak na tyle silna, że w pierwszych latach XX wieku zaczęły powstawać w Polsce Izby Rzemieślnicze. W Krakowie Izba Stowarzyszeń Rękodzielniczych rozpoczęła swoją działalność w 1907 roku, a wraz z nią rodziły się kolejne inicjatywy zmierzające do poprawy jakości życia w mieście poprzez mikro-produkcję i usługi. W roku 1928 Izba Rzemieślnicza w Krakowie uzyskała formalną zgodę na swoją działalność, którą oparła na doświadczeniu sprzed wieków. Tradycyjne podejście do kwestii organizacyjnych w strukturach cechu i warsztatów zaowocowała skutecznym zapanowaniem nad samowolą w dziedzinie rzemiosła. Utworzono więc komisje egzaminacyjne czeladnicze i mistrzowskie, wypracowano system opłat dla nowo otwieranych zakładów, zorganizowano efektywny system szkolenia zawodowego na bazie bursy, rozwijano spółdzielczość rzemieślniczą o charakterze oszczędnościowo-pożyczkowym, handlowym, osiągając w 1939 roku stan 23 tysięcy zakładów z zatrudnieniem powyżej 35 tysięcy osób. Dwudziestolecie międzywojenne było dla rzemiosła czasem odrodzenia, ale nie można zapominać o panującym w Europie kryzysie ekonomicznym, który dotknął również Polski, a zatem i Krakowa. Czas wojny zastał rzemiosło w bardzo złej sytuacji materialnej, a działania zbrojne wykończyły zwłaszcza podupadające zakłady. Liczba zakładów zmniejszyła się wówczas o połowę.

Po wojnie Izba Rzemieślnicza czyniła usilne starania, by poprawić kondycję gospodarczą miasta, a co za tym idzie wspierać działalność rzemieślniczą. Znaczną poprawę sytuacji zanotowano po roku 1965, kiedy to sytuacja polityczna w kraju zmieniła się i umożliwiła szybki rozwój organizacji rzemiosła, rosnącą liczbę zakładów i ogólny wzrost usług i produkcji. Na lata 70-te i 80-te przypada czas doskonalenia przepisów, ustaw, statutów – usprawniło to funkcjonowanie poszczególnych cechów.

Ustawa o rzemiośle z roku 1989 radykalnie zmieniła sytuację rzemiosła i małych zakładów. W rozmowach z rzemieślnikami powtarzają się niepochlebne oceny tej ustawy, w kręgach branżowych mówi się, że był to „początek końca rzemiosła”. Dokument ten zniósł przepis o obligatoryjnej przynależności do organizacji cechowej, a co za tym idzie zwolnił z obowiązku zdobywania kolejnych szczebli edukacji rzemieślniczej. W efekcie rynek usług i produkcji nie był kontrolowany odgórnie w kwestii jakości. Zakład mógł założyć każdy, kto posiadał odpowiedni kapitał – wiedza i znajomość fachu nie były wymagane, często zatrudniano czeladników i uczniów, a właściciel pozostawał figurantem.

Małopolska Izba Rzemiosła i Przedsiębiorczości

Rzemiosło Małopolski jest reprezentowane pod jednym szyldem – formalności stało się zadość, gdy w 2001 roku Izba Rzemieślnicza zmieniła nazwę na Małopolską Izbę Rzemiosła i Przedsiębiorczości. Zrzesza ona 25 cechów i 9 spółdzielni rzemieślniczych. Swoje siedziby w Krakowie mają:

1. Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców Budowlanych,
2. Cech Bioenergoterapeutów i Radiestetów,
3. Cech Drobnych Wytwórców,
4. Cech Rzemiosł Drzewnych,
5. Cech Rzemiosł Elektrotechnicznych,
6. Cech Krawców i Pokrewnych Zawodów,
7. Cech Rzemiosł Metalowych,
8. Cech Rzemiosł Motoryzacyjnych i Małych Przedsiębiorców,
9. Cech Optyków,
10. Cech Rzemiosł Różnych,
11. Cech Rzemiosł Skórzanych,
12. Cech Rzemiosł Spożywczych,
13. Cech Rzemiosł Złotników, Jubilerów i Pokrewnych Zawodów,
14. Krakowski Cech Rzemiosł Tapicerstwo, Kuśnierstwo, Usługi Nieprzemysłowe.

Ponadto, w okolicznych miejscowościach: Krakowskie Zrzeszenie Młynarzy w Piotrkowicach Wielkich, Powiatowy Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców w Wieliczce, Cechy Rzemiosł Różnych w: Krzeszowicach, Myślenicach, Nowym Targu, Proszowicach, Wolbromiu, Chrzanowie, Miechowie, Kalwarii Zebrzydowskiej, Olkuszu.

Ilustrację zmiennych tendencji w rzemiośle w XX wieku może stanowić zestawienie prezentujące stan ilościowy rzemiosła. Należy zastrzec, że zasięg terytorialny Izby zmieniał się w ciągu lat, co znacznie utrudnia porównywanie danych. W latach 1928-1939 zakres działalności obejmował obszar ówczesnego województwa krakowskiego, a zatem również duże miasta: Tarnów, Nowy Sącz, Jaworzno, Oświęcim, Chrzanów, Bochnia i Jasło. W roku 1975 w wyniku reformy administracyjnej obszar podlegający krakowskiej Izbie zmniejszył się i obejmował trzy nowoutworzone mniejsze województwa: miejskie krakowskie, nowosądeckie i tarnowskie. Obecnie organizacje skupione w Izbie zrzeszają członków z Krakowa, Myślenic, Krzeszowic, Proszowic, Wieliczki, Nowego Targu, Limanowej, Chrzanowa, Wolbromia, Miechowa, Sieprawia, Kalwarii Zebrzydowskiej, Olkusza i okolic.

Liczba zakładów rzemieślniczych (od roku 2000 również Spółdzielni Rzemieślniczych) podlegających Izbie Rzemieślniczej w Krakowie (później: Małopolskiej Izbie Rzemiosła i Przedsiębiorczości):

Rok – Liczba zakładów
1930 -11226
1940 – 25000
1946 – 11443
1948 – 15825
1952 – 7303
1958 – 10219
1975 – 11968
1983 – 19608
2000 – 5521
2011 – 3400

Opracowanie własne na podstawie:
– Informator Izby Rzemieślniczej. Dzień Rzemiosła Polskiego, Kraków ’84, oprac. Andrzej German, Kraków 1984.
– Jarosław Jastrzębski, Izba Rzemieślnicza w Krakowie w latach 1927-1939, Kraków 2010.
– Księga Pamiątkowa Izby Rzemieślniczej w Krakowie [rękopis, materiały własne MIRiP w Krakowie].
– Materiały własne MIRiP w Krakowie.

Literatura:
80 lat Małopolskiej Izby Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Krakowie, [oprac. Anna Adamczyk et al.], Grupa Wydawnicza Promocja Regionu, Promocja Polska, Bydgoszcz cop. 2008.
Władysław Chotkowski, Rzemiosła i cechy krakowskie w XV wieku, Drukarnia „Czasu” Fr. Kluczyckiego i Spółki pod zarządem Józefa Łakocińskiego, Kraków 1891.

Jadwiga Zając

Przydatne linki:
http://www.izba.com.pl/
http://www.zrp.pl/



2 komentarze

  1. 妊活の一環として、「食べ物に気を遣う」「冷え性を回復する」「適度な運動を行なう」「生活環境を」など、様々やっていると思われます。

    ごはんと共に、葉酸を含んだサプリを服用することにより、不妊治療に良い効果を得られます。葉酸を上手に活用して、安定した生活を心がけましょう。

  2. 当然サプリメントを欲さない「カロリー収支を考慮した」バランス満点の食事をすることが望ましいのですが、年齢に見合った栄養が全部はいるように努力しても、描いたスト―リーのようには上手にできないようです。
    巷では「あまりサプリメントに依存するのは楽観的なのでは」「食事を通して直接栄養成分を摂るべき」と反論しずらい考え方も耳にしますが、その時間や段取りを想像すると、やはりサプリメントにSOSを出してしまうのが事実といえます。
    あらゆるメーカーからラインナップを揃えた健康食品が、皆の知っているサプリメントとして売り出されています。それぞれの健康食品が構成物や売値も違うので、個人の目的に適合する正しいサプリメントを購入することがポイントとなります。
    まことに遺憾ですが、手当たり次第にサプリメントを利用する無病息災とはいきません。毎日の健康を守っていくためには、存外に多様な基準が充足していることが前提条件なのです。
    飲もうとするサプリメントのすべきことや効力を承知しておいたなら、必要なサプリメントを極めて効能的に、取り込めるといえるのではとの話があります。